Jedna jaskółka: Błazen

I to dziś spróbujemy odkryć w naszym cyklu „Jedna jaskółka”.

„I kota w worku można wykręcać ogonem”

Kim jest błazen? Najprościej: człowiekiem od śmiechu. Ale to definicja za skromna, niemal obraźliwie płaska. Błazen nie był przecież zwykłym dostarczycielem rozrywki, dworskim konferansjerem od przerywania ciszy między jedną pieśnią a trzecią pieczenią. W swojej najciekawszej historycznej postaci był figurą paradoksu: kimś jednocześnie niskim i uprzywilejowanym, śmiesznym i groźnym, marginalnym i centralnym. Stał na obrzeżu porządku, po to właśnie, by móc zachować dystans i ów porządek skomentować prawdziwymi słowami.

I właśnie dlatego błazen nie należy wyłącznie do historii kostiumu, teatru czy obyczaju. Należy do historii władzy.

„Czasem psy merdają łańcuchem”

Samo polskie słowo „błazen” jest stare. Aleksander Brückner notował je już w XV wieku i wiązał z dawnym słowiańskim rdzeniem niosącym znaczenia błędu, zwiedzenia, zgorszenia, głupoty. W staropolszczyźnie funkcjonowało też „błazno” w znaczeniu trefnisia. Nasza polszczyzna zaczerpnęła to słowo z języka średnio-wysoko-niemieckiego (blāsen), co oznaczało „dąć”, „dmuchać”, ale i „bajać” czy „przechwalać się”. W łacinie spotykamy follis, oznaczający skórzany miech, worek z powietrzem – co metaforycznie odnosiło się do „pustogłowego”, ale i kogoś, kto potrafi „nadmuchać” atmosferę.

Etymologia mówi więctu więcej, niż mogłoby się wydawać: błazen to nie tylko „śmieszny człowiek”, lecz ktoś związany z pomyłką, wykolejeniem normy, z ruchem od sensu ku bezsensowi. Jakby język od początku przeczuwał, że błazen nie tyle reprezentuje głupotę, ile odgrywa ją po to, by obnażyć cudzą.

A kiedy błazen po raz pierwszy pojawia się w społecznej świadomości? Jeśli pytać o najdawniejsze świadectwa, trop poprowadzi nas hen, daleko poza średniowieczną Europę. Britannica wskazuje, że najwcześniejsze wzmianki o dworskich głupcach pochodzą już z Egiptu V dynastii; History Today przywołuje zaś epizod z VI dynastii, w którym faraon z wyraźnym upodobaniem oczekuje sprowadzenia karła-tancerza mającego zabawiać dwór. Sprowadzano też pigmejów. Nie możemy więc twierdzić, że błazen narodził się wśród gotyckich murów i rycerskich stołów. Trzeba chwycić go za jego czapkę i na osi czasu przenieść go daleko wstecz, do dużo starszego porządku monarchicznego. Do miejsca, gdzie władza najdotkliwiej potrzebowała widowiska, odprężenia i rytualnego rozbrojenia własnej powagi. Był jedyną osobą, która posiadała licentia joci – prawo do żartu, które de facto było prawem do mówienia prawdy bez ponoszenia konsekwencji szafotu.

„Och, ci optymistycy!”

To „dlaczego?” jest bodaj ważniejsze od „kiedy?” Błazen pojawia się tam, gdzie władza staje się zbyt ciężka, a dwór zbyt duszny. Monarcha — czy to faraon, cesarz, król, czy nowoczesny prezes — żyje wśród ceremoniału, interesów i lęku. W takim świecie wszyscy mówią językiem kalkulacji, interesów, potrzeb. Błazen był wyjątkiem: miał prawo wypowiedzieć rzecz niewygodną, bo czynił to pod osłoną śmiechu. W kulturach dworskich pełnił więc kilka ról naraz: bawił, rozładowywał napięcie, demonstrował przepych pana, ale bywał też licencjonowanym krytykiem, kimś w rodzaju nieformalnego audytora ludzkiej pychy (spójrzcie, jak łatwo przychodzi nam użyć korpomowy do określenia błazna – przypadek…?) Oxford Reference ujmuje to zwięźle: władcy zatrudniali „laughter-makers”, którzy nie tylko zabawiali, lecz również „przekłuwali uroczystość” i mówili rzeczy, których inni nie mogli powiedzieć wprost.

Nieprzypadkowo w historycznych opisach błazen raz jawi się jako kuglarz, raz jako prześmiewca, raz jako ktoś wręcz „szalony”. Encyklopedia Teatru Polskiego wylicza te dawne określenia gęsto i znacząco: wesołek, głupiec, kuglarz, histrion, prześmiewca. To nie są synonimy neutralne. To kolejny dowód na to, że błazen był figurą graniczną: pomiędzy sztuką a obłędem, pomiędzy rolą sceniczną a społecznym upokorzeniem, pomiędzy licencją a wykluczeniem. Niektórzy byli zawodowymi mistrzami słowa i obserwacji; inni, jak przypomina Britannica, zyskiwali miejsce na dworze także z powodu odmienności fizycznej czy intelektualnej, co każe pamiętać, że historia błazna ma również swoją ciemną, okrutną stronę.

Śmiech nie zawsze był bowiem narzędziem wolności; bywał także formą przemocy.

„Mam wariackie papiery? Ale własnej roboty!”

A jednak właśnie z tej dwuznaczności wyrasta polityczne znaczenie błazna. Władca potrzebuje śmiechu z powodów, których sam chętnie by nie przyznał. Śmiech jest bowiem przeciwnikiem absolutnej autoiluzji. Rozsadza napuszoną narrację o własnej wielkości, rozluźnia język strachu, wpuszcza do zamkniętego układu trochę tlenu. Człowiek stale otoczony pochlebcami zaczyna mylić posłuch z prawdą. Błazen, jeśli jest prawdziwym błaznem, rozbija tę pomyłkę jednym dowcipem. Tam, gdzie minister sporządzi notę, CFO przygotuje memo, a dworzanin ukłoni się jeszcze niżej niż wczoraj, błazen potrafi jednym gestem nazwać sedno rzeczy.

Nie dlatego, że jest najmądrzejszy. Dlatego, że wolno mu udawać głupszego, niż jest.

Czy zatem król, premier albo prezes potrzebuje błazna? Tak — o ile rozumie, że chodzi nie o maskotkę, lecz o korekcyjny mechanizm. Współczesne badania nad humorem w przywództwie pokazują, że życzliwy, afiliacyjny humor może obniżać dystans, wzmacniać bezpieczeństwo psychologiczne, poprawiać kreatywność i ułatwiać zabieranie głosu przez współpracowników. Ale ten sam nurt badań ostrzega równie wyraźnie: humor agresywny, upokarzający lub narcystyczny działa odwrotnie — zwiększa napięcie, podważa zaufanie i potrafi stać się narzędziem dominacji. Śmiech jest więc dla rządzenia jak ogień: ogrzewa albo spala.

W tym sensie błazen może pomóc władcy stać się lepszym. Ale tylko pod jednym warunkiem: że władca chce czasem usłyszeć prawdę o sobie. Warto tu przywołać postać Niccolò Machiavellego. Choć kojarzony z chłodnym pragmatyzmem Księcia, autor ten doskonale rozumiał rolę pozorów i „humorów” (umori) ludu. Machiavelli, co znamienne, nie radził księciu, by hodował sobie nadwornego dowcipnisia. Nie proponował estetyki śmiechu jako techniki rządzenia. Był zbyt trzeźwy, by fetyszyzować żart.

A jednak w rozdziale XXIII „Księcia”, poświęconym pochlebcom, formułuje zasadę, która brzmi jak polityczne uzasadnienie potrzeby błazna: władca powinien dopuścić do siebie takich ludzi, którzy mogą mówić mu prawdę, ale w sposób kontrolowany, w odpowiednim czasie i w odpowiednim gronie. Innymi słowy: nie błazen jako ornament, lecz ktoś, kto narusza samozadowolenie dworu. Machiavelli nie pisze więc: „miej błazna”. Pisze raczej: „strzeż się świata, w którym wszyscy chcą ci się przypodobać”. To już bardzo blisko.

Sugerował tym samym, że władca musi umieć zarządzać emocjami poddanych. Śmiech bywa narzędziem politycznym – pozwala ośmieszyć przeciwnika lub zbanalizować zagrożenie. Jednak Machiavelli ostrzegał przed popadnięciem w pogardę; błazen, który przesadzi, może sprawić, że władca stanie się śmieszny, a „śmieszność to jedyna rzecz, z której nie można się podnieść”.

„Dyktatorzy nie mają mocy – mają przemoc”

Tu właśnie spotykają się Gogol i polityczna antropologia błazna. „Z kogo się śmiejecie? Sami z siebie się śmiejecie” — ten wers z finału Rewizora stał się jednym z najprzenikliwszych zdań o społecznej funkcji komizmu. Nie śmiejemy się przecież naprawdę z błazna. Śmiejemy się z tego, co błazen wydobywa z nas samych: próżności, tchórzostwa, łapczywości, małości. Gogolowskie zdanie jest jak domknięcie pętli: żart, który wydawał się skierowany na zewnątrz, wraca do nadawcy. Dlatego błazen bywa dla władcy krzywym zwierciadłem. Nie pokazuje twarzy wiernie — pokazuje ją prawdziwie. Przerysowuje gest, obnaża tik, uwypukla przywarę. To lustro nie służy narcyzmowi, tylko korekcie. A jeśli korekta nie następuje, śmiech zamienia się w oskarżenie.

Władcy, którzy umieją śmiać się z siebie, rządzą zwykle lepiej niż ci, którzy tolerują wyłącznie śmiech z innych. Ta zasada obowiązuje od dworu po zarząd. Prezes otoczony samymi „mamy to! Co za świetny pomysł” przypomina monarchę bez błazna: wszystko wokół niego jest coraz bardziej uprzejme, a zarazem coraz mniej prawdziwe. W organizacjach humor może pełnić funkcję wentyla, ale także testu kultury. Czy wolno zakwestionować pomysł szefa? Czy ironia służy odkryciu absurdu, czy tylko jego przykryciu? Czy śmiech w swoich dźwiękowych falach rozchodzi się w górę, czy wyłącznie w dół?

Na te pytania odpowiada nie polityka komunikacji, lecz realny rozkład odwagi. Badania nad humorem liderów pokazują, że korzyści pojawiają się przede wszystkim wtedy, gdy żart tworzy przestrzeń bezpieczeństwa, a nie upokorzenia. W tym sensie nowoczesny „błazen” to nierzadko nie satyryk, lecz ten pracownik, redaktor, partner czy doradca, który potrafi rozbroić fałszywą powagę i przywrócić zespołowi zdolność widzenia rzeczy takimi, jakie są.

„Pamiętaj: skróty przedłużają życie”

Nasuwa się pytanie: jak można było zostać błaznem? Kto mógł liczy na to, że będzie mógł wejść do królewskiej komnaty i być bezczelnie szczery? Istniała swoista, choć niesformalizowana, matryca rekrutacyjna. Historycy rozróżniają dwa główne typy trefnisiów, co determinowało ich drogę na szczyt:

• „głupcy naturalni” (natural fools): byli to ludzie dotknięci niepełnosprawnością intelektualną lub fizyczną. W epoce renesansu wierzono, że przez takie osoby przemawia Bóg lub natura, a ich brak filtrów społecznych uznawano za formę mistycznej szczerości. Rekrutowano ich często z marginesu społecznego, przytułków lub znajdowano w wiejskich chatach.
• „sztuczne błazny” (artificial fools): to była elita – intelektualiści, satyrycy, muzycy i lingwiści. To do tej grupy należał jeden z najsławniejszych błaznów, Will Sommers. Ich „kariera” przypominała dzisiejszy show-biznes połączony z dyplomacją.

Najzdolniejsi rekrutowali się z uniwersytetów (studenci, którzy porzucili naukę dla teatru), z trup jarmarcznych oraz z domów niższej szlachty. Często błazen był „prezentem” – możnowładca, chcąc przypodobać się królowi, posyłał mu swojego najzdolniejszego trefnisia. Był to swoisty headhunting prowadzony na najwyższych szczeblach.

Ale ale… aby zostać błaznem królewskim, nie wystarczyło być śmiesznym. Należało przejść przez gęste sito weryfikacji:

• refleks intelektualny: zdolność do natychmiastowej riposty w każdych warunkach.
• wiele talentów (multitasking): umiejętność gry na instrumentach, śpiewu, żonglerki, a przede wszystkim – dar opowiadania historii (storytelling).
• instynkt psychologiczny: najlepsi błazny potrafili bezbłędnie, w oparciu o intuicję, wyczuć nastrój władcy. Wiedzieli, kiedy można zakpić z nadwagi króla, a kiedy lepiej zamilknąć, by nie skończyć marnie.

To była kariera wysokiego ryzyka, ale i ogromnych profitów. Najlepsi z nich, jak Sommers, umierali w dostatku, pozostawiając po sobie legendy, które przetrwały dłużej niż edykty władców, którym służyli.

„Myśli są niewidzialne, ale bezmyślność widoczna”

Will Sommers nie był zwykłym trefnisiem; był być może jedynym człowiekiem, który potrafił okiełznać demony Henryka VIII. W czasach, gdy głowy kolejnych żon i ministrów sypały się gęsto, Sommers trwał przy boku Tudora przez dekady. Jego wpływ nie opierał się na intrygach, lecz na czymś, co dziś nazwalibyśmy radykalną szczerością.

Sommers posiadał rzadką umiejętność: potrafił przerwać napad melancholii lub furii króla, wprowadzając element ludzki tam, gdzie panował jedynie strach. Kiedy kardynał Thomas Wolsey pławił się w luksusach, Sommers bezlitośnie punktował jego pychę, stając się nieformalnym rzecznikiem uciśnionego ludu. Był kimś w rodzaju „zewnętrznego audytora sumienia”. Henryk VIII, postać paranoiczna i narcystyczna, ufał Sommersowi, ponieważ wiedział, że błazen nie ma politycznych ambicji – jego jedyną walutą była wolność słowa. To Sommers, jako jeden z niewielu, miał prawo wchodzić do prywatnych komnat króla bez zapowiedzi, co czyniło go potężniejszym od niejednego diuka.

„Za dużo orłów, za mało drobiu”

Na przestrzeni wieków błazen był zresztą opisywany właśnie z tego podwójnego punktu widzenia: jako postać komiczna i jako funkcja społeczna. Dawne encyklopedie angielskie definiowały fool i jester zarazem jako bufora zabawy i figurę zawodową, osadzoną w dworze czy domu możnego. W polskich i staropolskich źródłach pobrzmiewa zaś nieustannie cień „trefnisia”, „scurry”, człowieka od figlów, lecz także od naruszania decorum. Nie ma w tych opisach niewinności. Błazen jest potrzebny właśnie dlatego, że porządek sam z siebie wytwarza nadmiar powagi, a powaga bez korekty łatwo gnije.

Kultura długo rozumiała to lepiej niż podręczniki zarządzania. U Shakespeare’a błazen bywa najmądrzejszą osobą na scenie. Britannica przypomina o Feste, Touchstonie i Błaźnie z Króla Leara — postaciach, które nie tylko bawią, ale komentują katastrofę moralną świata przedstawionego. Zwłaszcza w Learze błazen nie jest dodatkiem. Jest sumieniem dramatu, głosem, który mówi królowi prawdę wtedy, gdy inni już boją się ją wypowiedzieć. Można by powiedzieć, że kiedy zanika błazen, zaczyna się tragedia.

W kulturze polskiej najpotężniejszą figurą błazna pozostaje oczywiście Stańczyk. Historyczny trefniś Zygmunta Starego przeszedł przez polską wyobraźnię długą drogę: od dworskiej osobliwości do inteligenta sumienia. Matejko uczynił z niego bohatera niemal metafizycznego. W słynnym obrazie z 1862 roku Stańczyk siedzi samotny, zasępiony, odwrócony od dworskiej zabawy; w tle trwa bal, lecz on jeden rozumie powagę chwili. Muzeum Narodowe w Warszawie i Culture.pl odczytują ten obraz jako dzieło przełomowe i zarazem programowe: błazen staje się tu kimś, kto widzi więcej niż elity, bo nie jest przez ich rytuały uśpiony. Polski błazen przestaje być więc wyłącznie śmieszny; staje się patriotycznym melancholikiem, ironistą historii.

To ważne przesunięcie. W wielu kulturach błazen jest figurą ruchu, hałasu, dzwonków, krzywej miny. W polskiej imaginacji — od Matejki po późniejsze odczytania Stańczyka — coraz częściej staje się kimś posępnym. Jakbyśmy intuicyjnie uznali, że kraj doświadczony historią nie może sobie pozwolić na błazna czysto frywolnego; że prawdziwy błazen musi zarazem śmieszyć i boleć. Nieprzypadkowo wyobraźnia Wyspiańskiego krąży wokół podobnych masek i upiorów narodowej samoświadomości. Nawet gdy błazen nie stoi wprost na scenie, jego funkcja — mówienie prawdy przez maskę — pozostaje żywa.

„Siła szatana polega na jego anielskiej cierpliwości”

W nowoczesnej kulturze masowej jedną z najpotężniejszych, a zarazem najbardziej wynaturzonych wersji błazna stał się Joker — arcywróg Batmana, obecny w świecie DC od 1940 roku. To już nie dworski trefniś, który pod osłoną śmiechu koryguje władzę, lecz błazen nihilistyczny, śmiech doprowadzony do stadium trucizny.

Jego najsłynniejsze filmowe pytanie — „why so serious?” — z The Dark Knight Christophera Nolana z 2008 roku, gdzie w postać wcielił się Heath Ledger, jest czymś więcej niż efektowną kwestią: to szyderczy atak na samą ideę ładu, sensu i moralnej powagi. Relacja Jokera z Batmanem jest przy tym osobliwa, niemal metafizyczna: Britannica zauważa, że wiele opowieści przedstawia ich jako lustrzane przeciwieństwa, dwie energie skierowane w odwrotne strony, zaś oficjalny komentarz DC podkreśla, że ich więź ma charakter wyjątkowy, niepokojąco intymny, jakby każdy z nich potrzebował drugiego, by dopełnić własną figurę.

Batman jest formą, samodyscypliną, wolą granicy; Joker — jej kpiną, rozsadzeniem, anarchicznym rechotem w środku miasta, które i tak chwieje się na granicy rozkładu. Filozoficznie można więc widzieć Jokera jako mroczne wcielenie błazna w epoce, która utraciła dwór, lecz nie utraciła chaosu: w ponurym uniwersum Gotham nie obnaża on już tylko przywar władcy, ale wystawia na próbę samą możliwość porządku, prawa i moralności.

Jest błaznem bez pana, śmiechem bez wspólnoty, maską, która niczego nie leczy — tylko sprawdza, czy świat da się jeszcze utrzymać w całości.

„Ryzyko życia zmniejsza się z każdym dniem życia człowieka”

A dziś? Dziś pytanie o błazna wraca w zaskakującej, krzemowej postaci. Czy współczesne modele językowe — LLM-y, ten nowy gatunek maszyn piszących, mówiących, stylizujących się i improwizujących — mogą stać się czymś w rodzaju cyfrowego trefnisia? Czy korporacja albo startup mogłyby „zatrudnić” system, który pod osłoną żartu punktuje pychę prezesa, absurd procesów, komizm języka strategii i martwe metafory firmowych slajdów?

Odpowiedź brzmi: częściowo tak, ale jeszcze nie w pełni. Dzisiejsze modele potrafią już generować dowcip, parodię i ironię, a badania z lat 2025–2026 pokazują, że coraz lepiej radzą sobie z odgrywaniem person i z podtrzymywaniem roli w rozmowie. Jeden z naszych odcinków MamStartup Podcast nosi zresztą tytuł „Czy AI umie w sarkazm i ironię?”. Zarazem inne prace wskazują, że humor pozostaje dla nich zadaniem wyjątkowo trudnym, zwłaszcza gdy wymaga głębokiego osadzenia w sytuacji, aluzji kulturowej, pragmatyki i długiej pamięci relacyjnej.

Bo błazen to nie jest wyłącznie producent żartów. Błazen jest funkcją społeczną. Nie wystarczy umieć ułożyć ripostę; trzeba jeszcze wiedzieć, komu, kiedy, w jakim tonie i z jaką stawką wolno ją wypowiedzieć. W tym właśnie miejscu współczesna AI wciąż wyraźnie ustępuje człowiekowi. Model może sparodiować korporacyjny żargon, może napisać pastiszową mowę CEO, może nawet rozpoznać, że w zespole narasta absurd. Ale nie uczestniczy naprawdę w grze zależności. Nie ryzykuje stanowiskiem, nie nosi w sobie pamięci upokorzeń, sojuszy i przemilczeń, z których składa się polityka każdej organizacji. Krótko mówiąc: potrafi imitować błazeńską formę, lecz słabiej dźwiga błazeńską stawkę. To nie jest jeszcze sumienie przy tronie, raczej błyskotliwy symulator sumienia.

Co więcej, istnieje tu paradoks niemal idealnie zgodny z logiką dawnego dworu. Historyczny błazen bywał cenny dlatego, że nie był pochlebcą. Tymczasem jednym z najlepiej opisanych problemów współczesnych modeli jest właśnie sykofancja, czyli skłonność do nadmiernej zgodności z użytkownikiem, do utwierdzania go w jego sądach i nastrojach. OpenAI opisało w 2025 roku epizod, w którym aktualizacja GPT-4o uczyniła model zauważalnie bardziej potakującym; Anthropic z kolei wcześniej analizował sycophancy jako ogólną tendencję modeli uczonych przez ludzkie preferencje. To oznacza, że dzisiejszy LLM zbyt często zachowuje się nie jak błazen, który przekłuwa pychę władcy, lecz jak dworzanin nowego typu: miły, płynny, elokwentny — i zbyt skłonny, by potwierdzić użytkownikowi to, co ten i tak chciał usłyszeć. A błazen, który schlebia, przestaje być błaznem. Staje się dekoracją.

„I co do wahania się należy podjąć decyzję”

Są też powiedzenia i obiegowe formuły, które przechowują dawną ambiwalencję tej postaci. „Zrobić z siebie błazna” znaczy wystawić się na śmieszność, utracić powagę. Ale już błazen szekspirowski czy stańczykowski podpowiada, że bywa i odwrotnie: czasem tylko ten, kto zgodzi się uchodzić za śmiesznego, może powiedzieć coś serio. W tym sensie błazen jest krewnym satyryka, komika, czasem artysty awangardowego. Śmiech to nie tylko reakcja; to także metoda poznania. Szyderstwo wykrywa fałsz szybciej niż raport. Parodia lepiej niż memorandum ujawnia, że cesarz znowu wyszedł bez ubrania.

Dlatego historia błazna jest w gruncie rzeczy historią ograniczeń władzy. Taki człowiek był potrzebny nie dlatego, że pałac bywał nudny, ale dlatego, że każda hierarchia rodzi fikcje na własny temat. Błazen miał tę rzadką licencję, by w owe fikcje wkłuć szpilkę. Niekiedy robił to subtelnie, niekiedy grubą farsą. Niekiedy był mędrcem w czapce z dzwonkami, niekiedy ofiarą systemu, który najpierw dawał mu głos, a potem śmiał się z samego faktu, że go ma. Ale nawet wtedy pozostawał niepokojącym przypomnieniem, że nie ma takiej władzy, która mogłaby całkiem znieść śmiech bez popadania w śmieszność jeszcze większą.

Można więc zakończyć paradoksem godnym samego bohatera tych naszych rozważań: błazen nie jest przeciwieństwem władzy, lecz jednym z jej najstarszych korektorów. Bywa jej dekoracją, ale w najlepszych chwilach staje się jej sumieniem. Jest od tego, by rozładować napięcie, ale także od tego, by napiąć prawdę do granic wytrzymałości. Jest śmieszny, bo mówi rzeczy poważne w formie niepoważnej. I może właśnie dlatego trwa tak długo — od faraonów po rady nadzorcze, od dworu po scenę, od Matejkowskiego Stańczyka po każde współczesne pytanie, czy w otoczeniu ludzi władzy został jeszcze ktokolwiek, kto umie powiedzieć im: nie, nie śmiejecie się ze mnie.

Śmiejecie się z siebie.

Wszystkie śródtytuły to wybrane „Myśli nieuczesane” Stanisława Jerzego Leca, Warszawa 2018, Noir Sur Blanc.

Bibliografia

1. A Social History of the Fool, Sandra Billington, https://www.cambridge.org/core/books/social-history-of-the-fool/
2. Alfabet „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego, Culture.pl, https://culture.pl/pl/artykul/alfabet-wesela-stanislawa-wyspianskiego
3. Artykuł hasłowy: (błazen) błazno, Słownik pojęciowy języka staropolskiego, Instytut Języka Polskiego PAN, https://spjs.ijppan.pl/haslo/index/457/936
4. Błazen, Encyklopedia Teatru Polskiego, https://encyklopediateatru.pl/hasla/40/blazen
5. Encyklopedia Staropolska (hasło: Błaznowie), Zygmunt Gloger, https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/B%C5%82aznowie
6. Fool | Court Jester, Clown & Trickster, Encyclopaedia Britannica, https://www.britannica.com/art/fool-comic-entertainer
7. Fool | fictional character, Encyclopaedia Britannica, https://www.britannica.com/topic/Fool-fictional-character
8. Fools and jesters, Oxford Reference, https://www.oxfordreference.com/abstract/10.1093/acref/9780191758027.001.0001/acref-9780191758027-e-1376
9. Fools and Jesters at the Tudor Court, John Southworth, https://www.historyextra.com/period/tudor/will-sommers-henry-viii-jester/
10. Fools Are Everywhere, Beatrice K. Otto, History Today, https://www.historytoday.com/archive/fools-are-everywhere
11. Fools Are Everywhere: The Court Jester Around the World, Beatrice K. Otto, University of Chicago Press, https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/F/bo3615397.html
12. Historia Błazeństwa, Maurice Lever, https://lubimyczytac.pl/ksiazka/245224/historia-blazenstwa
13. Humor as Social Information (HASI), Dejun Tony Kong, Current Opinion in Psychology, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352250X23001379
14. Humor in leadership and employee creative and innovative behavior: A review, Alexander Pundt, Current Opinion in Psychology, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352250X23001689
15. Humor in Workplace Leadership: A Systematic Search Scoping Review, Christopher Rosenberg, Anna P. Baughman, Frontiers in Psychology, https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2021.610795/full
16. Jester, or fool, Britannica Students, https://kids.britannica.com/students/article/jester-or-fool/327575
17. Joker | Story, Movies, Actors, & Facts, Encyclopaedia Britannica, https://www.britannica.com/topic/the-Joker-fictional-character
18. Mastering the art of humor in leadership: A toolkit for leaders, Nirosha Wijewardena i in., Organizational Dynamics, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0090261624000470
19. Mikołaja Machiawella Traktat o Księciu/Rozdział XXIII, Wikiźródła, https://pl.wikisource.org/wiki/Miko%C5%82aja_Machiawella_Traktat_o_Ksi%C4%99ciu/Rozdzia%C5%82_XXIII
20. Niccolò Machiavelli, Książę, oprac. Wolne Lektury, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/machiavelli-traktat-o-ksieciu.html
21. Nie znacie dnia ani godziny, Dialog, https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/nie-znacie-dnia-ani-godziny
22. Psychologia Humoru w Zarządzaniu, Harvard Business Review (dostęp tematyczny), https://hbr.org/2014/05/the-value-of-humor-in-the-workplace
23. Review Leader humor: A double-edged sword, Xiaoqian Hu, Current Opinion in Psychology, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352250X23001434
24. „Rewizor” – historia recepcji na scenach polskich, dzieje.pl, https://dzieje.pl/artykulyhistoryczne/rewizor-historia-recepcji-na-scenach-polskich
25. Rewizor (tekst dramatu), Nikołaj Gogol, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/gogol-rewizor.html
26. Słownik etymologiczny języka polskiego: błazen, Aleksander Brückner, https://pl.wikisource.org/wiki/S%C5%82ownik_etymologiczny_j%C4%99zyka_polskiego/b%C5%82azen
27. Stanisław Wyspiański, „Wesele”, Culture.pl, https://culture.pl/pl/dzielo/stanislaw-wyspianski-wesele
28. Stańczyk, Muzeum Narodowe w Warszawie – Zbiory Cyfrowe, https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/zbiory/446753
29. Stańczyk – Jan Matejko, Culture.pl, https://culture.pl/en/work/stanczyk-jan-matejko
30. The Fool in European Culture, British Library Research, https://www.bl.uk/shakespeare/articles/the-fools-in-shakespeares-plays
31. What’s the Deal with Batman and the Joker Anyway?, Joshua Lapin-Bertone, DC, https://www.dc.com/blog/2022/09/14/whats-the-deal-with-batman-and-the-joker-anyway
32. Will Sommers: Henry VIII’s Favourite Fool, Anne Somerset (biografia), https://www.tudorsociety.com/will-sommers/
33. Zwierciadło, w którym przegląda się świat. „Rewizor” Gogola, Zintegrowana Platforma Edukacyjna, https://zpe.gov.pl/pdf/PdY0IlLC8