Wszyscy jesteśmy osobami bohaterskimi GTA. Dolina Krzemowa dogoniła satyrę Rockstar Games

Dodane:

Przemysław Zieliński Przemysław Zieliński

Wszyscy jesteśmy osobami bohaterskimi GTA. Dolina Krzemowa dogoniła satyrę Rockstar Games

Udostępnij:

Największym osiągnięciem twórców Grand Theft Auto nie jest stworzenie przekonującej symulacji amerykańskiego miasta, lecz wykreowanie świata, który coraz trudniej odróżnić od rzeczywistości. Problem w tym, że podobne miasto nosimy dzisiaj we własnej kieszeni.

Największym osiągnięciem twórców Grand Theft Auto nie jest stworzenie przekonującej symulacji amerykańskiego miasta, lecz wykreowanie świata, który coraz trudniej odróżnić od rzeczywistości. W GTA VI, którego premierę zaplanowano na 19 listopada 2026 roku, powracamy do Vice City – miejsca, w którym wszystko jest na sprzedaż, każdy może zostać gwiazdą, a granica między życiem a widowiskiem niemal przestała istnieć. Problem w tym, że podobne miasto nosimy dzisiaj we własnej kieszeni.

Ktoś tańczy na dachu jadącego samochodu. Ktoś inny urządza awanturę na środku ulicy. Policjant zostaje bohaterem kompromitującego nagrania, a dzika przyroda wkracza na teren ludzkiej cywilizacji. Wszystko zostaje zarejestrowane, opatrzone komentarzem i udostępnione milionom ludzi. To nie opis kolejnego dnia na TikToku, lecz obrazy z materiałów promujących Grand Theft Auto VI.

Czytaj także: Czego Dolina Krzemowa nie rozumie o mikroprzedsiębiorstwach? Kulisy startu projektu Sauna w Polsce [WYWIAD]

Oglądając zwiastuny gry Rockstar Games, można odnieść wrażenie, że jej twórcy ograniczyli się do jednego zadania: uważnie obserwowali internet, a następnie przenieśli go do cyfrowego świata bez potrzeby jakiegokolwiek wyolbrzymiania. To zasadnicza zmiana. Przez ponad dwie dekady seria GTA wykorzystywała groteskę, by pokazywać Amerykanom, jak absurdalna potrafi być ich codzienność. Dziś rzeczywistość sama dostarcza materiału satyrycznego, którego nie powstydziliby się scenarzyści Rockstara.

Czy oznacza to, że twórcy GTA stracili monopol na absurd? Być może. Ważniejsze wydaje się jednak inne pytanie: jak doszło do tego, że zbudowaliśmy technologie pozwalające urzeczywistnić znaczną część tej satyry?

Społeczeństwo spektaklu dostało smartfon

W 1967 roku francuski filozof Guy Debord opublikował Społeczeństwo spektaklu. Rozpoczynał od obserwacji, że życie w społeczeństwach rozwiniętego kapitalizmu coraz bardziej przybiera postać nagromadzenia przedstawień. Debord pisał o rzeczywistości, w której obrazy zaczynają pośredniczyć w relacjach międzyludzkich – człowiek nie tylko doświadcza świata, lecz także nieustannie go ogląda, konsumuje jego reprezentacje i porównuje z nimi własną egzystencję.

Trudno przypuszczać, by autor zmarły w 1994 roku potrafił przewidzieć mechanikę TikToka. Trafnie rozpoznał jednak zjawisko, które w epoce platform społecznościowych osiągnęło niespotykaną skalę. Dawniej potrzebna była stacja telewizyjna, aby zwyczajna awantura stała się publicznym widowiskiem. Dzisiaj wystarczą telefon, dostęp do sieci i odpowiednio zaprojektowany algorytm rekomendacyjny. W tym ekosystemie nie jest szczególnie ważne, czy dane zachowanie zasługuje na uznanie, oburzenie czy współczucie. Liczy się wyłącznie to, czy przyciąga uwagę.

Rockstar uchwycił tę logikę wyjątkowo celnie. W oficjalnych materiałach prezentujących mieszkańców Leonidy znajdziemy między innymi Real Dimez – duet muzyczny, którego rozpoznawalność budowana jest zarówno na twórczości, jak i na nieustannej obecności w mediach społecznościowych. Nie jest to już tylko satyra na celebrytów, ale portret modelu biznesowego, w którym osobowość, reputacja, kontrowersja i stała widoczność stają się wymiernymi aktywami ekonomicznymi.

Dowodów nie trzeba szukać daleko. Według raportu Interactive Advertising Bureau wydatki reklamowe amerykańskich marek na współpracę z twórcami internetowymi miały osiągnąć w 2025 roku 37 miliardów dolarów – o 26 procent więcej niż rok wcześniej. Choć to prognoza dotycząca konkretnego segmentu rynku reklamy w USA, a nie całkowitych przychodów wszystkich influencerów, doskonale obrazuje rozmiary gospodarki, która jeszcze kilkanaście lat temu pozostawała zjawiskiem marginalnym. Ekonomiczna atrakcyjność widowiska przestała być wyłącznie metaforą – stała się twardą pozycją w budżecie marketingowym.

Człowiek jako przedsiębiorstwo jednoosobowe

Andy Warhol powiedział kiedyś, że w przyszłości każdy będzie sławny przez piętnaście minut. Współczesny internet dopisał do tej przepowiedni istotny warunek: sławę należy regularnie odnawiać. Nie wystarczy już raz zaistnieć. Trzeba nieustannie publikować, komentować, odpowiadać, angażować odbiorców i dostarczać platformie kolejnych powodów, by uznała nas za godnych ekspozycji.

W ten sposób nawet zwyczajne życie zostało podporządkowane logice przedsiębiorczości. Wakacje stają się materiałem promocyjnym, rodzinny obiad – potencjalnym formatem wideo, rozstanie – okazją do opublikowania angażującej historii, a osobiste upokorzenie – szansą na zdobycie zasięgów. Nie oznacza to, że wszyscy użytkownicy sieci postępują w ten sposób, lecz że architektura platform tworzy ekonomiczne i społeczne zachęty do podobnych zachowań.

Ponad pół wieku temu socjolog Erving Goffman opisał życie społeczne za pomocą metafory teatru. W książce Człowiek w teatrze życia codziennego pokazywał, w jaki sposób jednostki zarządzają wrażeniem wywieranym na innych. Internet nie wynalazł autoprezentacji, zmienił natomiast jej skalę, tempo i konsekwencje. W teatrze Goffmana istnieje wyraźny podział na scenę oraz kulisy – w gospodarce platformowej coraz trudniej dostrzec, gdzie kończy się jedno, a zaczyna drugie.

Bohaterowie współczesnego internetu działają niczym niewielkie przedsiębiorstwa medialne. Muszą dbać o dystrybucję, wizerunek, rozpoznawalność i utrzymanie uwagi odbiorców; niektórzy budują w tym celu zespoły, zatrudniają menedżerów i analizują dane. Nie ma nic złego w prowadzeniu działalności opartej na twórczości. Problem pojawia się wtedy, gdy logika komercyjnej widoczności zaczyna przenikać wszystkie sfery prywatności. Tutaj właśnie GTA spotyka się z rzeczywistością: w Vice City człowiek może stać się produktem, a w świecie mediów społecznościowych na własne oczy widzimy infrastrukturę pozwalającą ten produkt sprzedać.

Darmowy wstęp, kosztowna obecność

Jest jeszcze jeden element świata GTA, który pomaga zrozumieć współczesny kapitalizm technologiczny: obsesja na punkcie konsumpcji. Seria od początku kpiła z reklam, telewizji, korporacyjnej nowomowy oraz przekonania, że niemal każdemu problemowi można zaradzić odpowiednim zakupem.

W realnym świecie najistotniejsza innowacja okazała się jednak znacznie subtelniejsza. Wiele platform zaoferowało użytkownikom dostęp do usług bez bezpośredniej opłaty pieniężnej, a następnie rozwinęło modele biznesowe oparte na reklamie, przetwarzaniu danych i optymalizowaniu zaangażowania. We wrześniu 2024 roku amerykańska Federalna Komisja Handlu (FTC) opublikowała raport A Look Behind the Screens, analizujący praktyki dziewięciu dużych operatorów mediów społecznościowych i usług wideo. Wnioski były niepokojące. Komisja stwierdziła, że badane przedsiębiorstwa gromadziły ogromne ilości informacji o użytkownikach – a niekiedy również o osobach niekorzystających z ich usług – wskazując na niewystarczające zabezpieczenia prywatności, rozbudowane systemy śledzenia oraz komercyjne wykorzystywanie tych zasobów. Nie jest to publicystyczna teza sceptyka, lecz rezultat postępowania badawczego federalnego regulatora.

Shoshana Zuboff nazwała związany z takimi praktykami model gospodarczy „kapitalizmem inwigilacji”. W jej ujęciu ludzkie doświadczenia stają się darmowym surowcem wykorzystywanym do przewidywania i kształtowania zachowań. Warto przy tym zachować precyzję: nie każda firma technologiczna działa według tego schematu, a samo przetwarzanie danych nie jest równoznaczne z nadużyciem. Koncepcja Zuboff pomaga jednak zrozumieć ekonomiczną potęgę platform, których rentowność zależy od dogłębnej wiedzy o odbiorcy.

Rockstar przez lata parodiował agresywny marketing oraz korporacyjne próby kreowania sztucznych potrzeb. Tymczasem w rzeczywistości powstały systemy zdolne nie tylko do sprzedawania produktów, ale i do bieżącej analizy zachowań użytkowników oraz mikrotargetowania komunikatów. Trudno o bardziej ironiczny zwrot akcji.

Od Baudrillarda do TikToka

W latach 80. XX wieku Jean Baudrillard pisał o symulakrach – znakach i przedstawieniach, których relacja z rzeczywistością staje się coraz bardziej nieuchwytna. Francuski filozof analizował świat, w którym obraz nie musi już wiernie odsyłać do oryginału, lecz zaczyna funkcjonować jako autonomiczna rzeczywistość.

GTA jest znakomitym przykładem tej kulturowej gry. Vice City nie jest Miami – to cyfrowa konstrukcja utkana z filmowych klisz o Florydzie, estetyki reklamy, muzyki popularnej, kultury konsumpcyjnej i obserwacji amerykańskiego społeczeństwa. Miasto w grze jest jednocześnie parodią rzeczywistości oraz parodią jej wcześniejszych medialnych wyobrażeń.

Podobny mechanizm napędza dziś internet. Użytkownicy odtwarzają sceny znane z ekranów, influencerzy naśladują innych influencerów, a popularne formaty są nieustannie kopiowane, remiksowane i powielane. Nawet pozorna spontaniczność bywa starannie wyreżyserowana. Nie musimy wiedzieć, czy oglądany materiał przedstawia autentyczne wydarzenie, aby czerpać z niego rozrywkę – wystarczy, że wygląda jak coś, co mogłoby się wydarzyć.

Dlatego zwiastuny GTA VI wydają się tak osobliwe. Nie prezentują wyłącznie fikcyjnej Ameryki, lecz Amerykę przefiltrowaną przez internet, który wcześniej rozbił ją na tysiące krótkich klipów. Powstaje zamknięta pętla: rzeczywistość inspiruje sieć, sieć inspiruje grę, a gra na nowo zaczyna kształtować język popkultury. Baudrillard z pewnością znalazłby w tym materiał na kolejny rozdział swojej książki.

Dolina Krzemowa jako własna karykatura

W 2020 roku ukazała się książka Anny Wiener Uncanny Valley, w której autorka opisała własne doświadczenia z pracy w startupach w okresie gwałtownego rozkwitu Doliny Krzemowej. W jej relacji szczególnie uderza kontrast między wzniosłą retoryką technologicznej rewolucji a korporacyjną codziennością: bezwzględną rywalizacją, obsesją wzrostu, pogłębiającymi się nierównościami i dogmatem o własnej wyjątkowości.

Właśnie ten dysonans od lat stanowi fundament humoru GTA. W grach Rockstara reklamy, instytucje publiczne i korporacje posługują się językiem, który ma nadawać przyziemnym interesom ekonomicznym pozory dziejowej misji. Brzmi znajomo? W kulturze startupowej nawet najprostsza usługa bywa przedstawiana jako „rewolucja”, „demokratyzacja dostępu” albo „całkowite przeprojektowanie doświadczenia”.

Oczywiście istnieją technologie prawdziwie przełomowe – nie sposób stawiać znaku równości między badaniami nad nowymi lekami, transformacją energetyczną czy rozwojem sztucznej inteligencji a kolejną aplikacją do zamawiania jedzenia. Warto jednak dostrzec, jak łatwo słownik innowacyjności staje się zwykłą fasadą marketingową. Startup nie sprzedaje usługi – on „zmienia świat”. Nie zabiega o klientów – „buduje społeczność”. Nie tnie kosztów – „optymalizuje strukturę”. W tej nowomowie nawet spektakularna porażka zostaje opowiedziana jako „cenna lekcja” na drodze do kolejnego sukcesu. Z takiej właśnie rozbieżności między deklaracjami a praktyką rodzi się satyra – i dlatego GTA pozostaje tak celne.

Kto kogo dzisiaj naśladuje?

W czerwcu 1998 roku, kiedy pierwsze GTA ukazało się na PlayStation w Europie, internet dopiero przygotowywał się do przejęcia codziennego życia. Nie istniały TikTok, Facebook ani Instagram, a smartfon w dzisiejszym rozumieniu pozostawał melodią przyszłości. Satyra Rockstara dojrzewała więc równolegle do wielkiej transformacji cyfrowej.

Dzisiaj na pierwszy plan wysuwa się pytanie, którego twórcy wczesnych odsłon cyklu nie mogli sobie jeszcze zadać: co dzieje się z kulturą, gdy technologia pozwala każdemu stać się uczestnikiem globalnego spektaklu? Nie chodzi tu wyłącznie o ośmieszenie influencerów czy jednostronną krytykę mediów społecznościowych. Internet przyniósł przecież ogromne korzyści – pozwolił niezależnym twórcom docierać bezpośrednio do odbiorców, małym firmom konkurować z gigantami, a milionom ludzi zabierać głos w debacie publicznej na niespotykaną dotąd skalę.

Właśnie ta ambiwalencja czyni współczesną gospodarkę cyfrową tak fascynującą. Ta sama infrastruktura może służyć edukacji i manipulacji, przedsiębiorczości i eksploatacji, autentycznej twórczości i bezmyślnemu powielaniu schematów. Zamiast prostego podziału na „złą technologię” i „naiwnego użytkownika” potrzebujemy zrozumienia, jakie postawy premiują konkretne modele biznesowe.

Rockstar nie stworzył tych mechanizmów i nie musi proponować ich naprawy. Od ponad dwóch dekad wykonuje inne zadanie: ustawia krzywe zwierciadło, w którym odbija się społeczeństwo, jakie sami zbudowaliśmy. Tyle że zwierciadło stopniowo przestaje być krzywe. Może więc największym paradoksem GTA VI okaże się to, że po uruchomieniu gry zobaczymy świat mniej absurdalny niż ten, który zostawiliśmy za oknem – a po wyłączeniu konsoli wrócimy do naszego własnego Vice City. Wystarczy odblokować telefon.

Czytaj także: