Polski doktorant, czyli naukowiec urodzony pod pechową gwiazdą

Publikacja w „Science” dosadnie zatytułowana „Poland: No country for PhD researchers” to bolesne „sprawdzam” dla polskiej i europejskiej polityki naukowej. Bez zmiany podejścia do najmłodszych kadr akademickich, deklaracje o budowaniu gospodarki opartej na wiedzy pozostaną jedynie pustymi hasłami. Polska potrzebuje doktorantów nie tylko jako statystyki, ale jako fundamentu bezpieczeństwa i konkurencyjności kraju. Tak twierdzą autorzy tekstu, czyli Martyna Stępień oraz Alan Żukowski, którzy w marcowym numerze prestiżowego periodyku pochylają się nad tym naukowym zagadnieniem. Omówienie ich prac można także znaleźć w serwisie NaukaWPolsce.pl.

Kluczowe bariery zidentyfikowane w badaniu:

• Niskie stypendia: poziom finansowania doktorantów w Polsce często nie pozwala na pokrycie podstawowych kosztów życia w dużych ośrodkach akademickich, co zmusza młodych badaczy do podejmowania pracy zarobkowej poza nauką.

• Brak stabilności: systemy grantowe i stypendialne są postrzegane jako nieprzewidywalne, co uniemożliwia planowanie ścieżki zawodowej w dłuższej perspektywie.

• Obciążenia biurokratyczne: nadmiar obowiązków administracyjnych skutecznie ogranicza czas, który doktoranci powinni poświęcać na pracę badawczą i innowacje.

Europa: Wspólny mianownik kryzysu psychicznego

Choć polska sytuacja ekonomiczna wypada blado, badanie „Science” wskazuje, że w całej Europie doktoranci zmagają się z podobnymi problemami natury socjologicznej i psychologicznej.

Według danych, praca doktorska na Starym Kontynencie wiąże się z podwyższonym ryzykiem wypalenia zawodowego oraz stanów lękowych. Przyczyną jest tzw. „kultura nadgodzin” oraz ogromna presja na publikowanie w prestiżowych czasopismach (słynne publish or perish), co często odbywa się kosztem życia prywatnego i zdrowia psychicznego.

W przeciwieństwie do USA, gdzie niektóre topowe uczelnie zaczęły wdrażać programy wsparcia psychicznego, Europa wciąż pozostaje w tyle, traktując doktorantów raczej jako tanią siłę roboczą niż przyszłych liderów innowacji.

Innowacje wymagają inwestycji w ludzi

Z perspektywy gospodarczej sytuacja opisana przez „Science” jest niepokojąca. Podczas gdy polskie firmy i koncerny, takie jak te współpracujące w ramach Startup Booster Poland czy ORLEN Skylight Accelerator, poszukują zaawansowanych technologii (AI, Digital Twin, Industry 4.0), zaplecze akademickie, które powinno te technologie dostarczać, ulega erozji. Jeśli doktorant w Polsce zarabia ułamek tego, co junior deweloper w firmie technologicznej, trudno oczekiwać, że sektor nauki przyciągnie osoby zdolne do przeprowadzenia transformacji energetycznej czy cyfrowej kraju.

Wyzwania dla systemów edukacji

Badanie sugeruje konieczność pilnych reform:

1. Urealnienie stawek stypendialnych do poziomu pozwalającego na pełne skupienie się na nauce.

2. Zmiana modelu oceny – odejście od czystej ilości publikacji na rzecz jakości i realnego wpływu badań na gospodarkę.

3. Wsparcie systemowe – budowanie mostów między nauką a biznesem, takich jak model non-equity stosowany w akceleratorach, gdzie naukowiec zachowuje prawa do własności intelektualnej.

Czytaj także:

• Sztuczna inteligencja poza kontrolą? Polka współautorką badań w „Nature”
• „Wzmocnić kolejne ogniwo łańcuchu wsparcia dla innowacji” – Akces NCBR oraz Narodowe Centrum Nauki zawiązują sojusz