Oficjalnymi współorganizatorami i wydawcami całego raportu są cztery podmioty: Fundacja „Instytut Cyfrowego Obywatelstwa”, Państwowa Komisja ds. przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15 (PKDP), PBI oraz Gemius. Druga edycja badania jednoznacznie obala deklaracje właścicieli platform technologicznych o nieobecności najmłodszych w ich serwisach. Zamiast sporadycznego zaglądania do sieci, mamy do czynienia z permanentnym zanurzeniem w środowisku cyfrowym, w którym dominują urządzenia mobilne oraz platformy algorytmiczne. Wyniki analiz jednoznacznie wskazują, że współczesna technologia przestała być jedynie dodatkiem do dzieciństwa, stając się jego dominującym tłem.
Smartfon w centrum uwagi, czyli model mobile first w praktyce
Codzienność dzieci w wieku od 7 do 14 lat została całkowicie zdominowana przez urządzenia mobilne. Z raportu wynika, że aż 87% całkowitego czasu spędzanego online przez najmłodszych przypada właśnie na smartfony. Choć stosunkowo duża część dzieci, bo aż 66%, korzysta również z tradycyjnych komputerów, to czas spędzany przed nimi jest nieporównywalnie krótszy. Średni dzienny czas korzystania z komputera wynosi zaledwie 37 minut, podczas gdy na urządzenia mobilne przypada średnio aż 3 godziny i 59 minut dziennie. Taki układ sił potwierdza utrwalenie się u najmłodszych modelu określonego jako „mobile first”. Urządzenia mobilne są nie tylko powszechnie używane, ale wręcz dominują we wszystkich codziennych aktywnościach dzieci w sieci.
Równie istotne okazuje się to, jak najmłodsi rozkładają swój czas na poszczególne kategorie treści. Choć mogłoby się wydawać, że internet wspiera głównie edukację, dane pokazują zupełnie inną rzeczywistość. Zasięg dzienny serwisów i aplikacji edukacyjnych wynosi wprawdzie 30%, co oznacza kontakt około 950 tysięcy osób z takimi treściami, jednak ich udział w całkowitym czasie online to zaledwie 1%. Dzieci spędzają w serwisach edukacyjnych średnio tylko 6 minut dziennie. Oznacza to, że aplikacje te pełnią funkcję wyłącznie uzupełniającą, związaną z konkretnymi potrzebami szkolnymi, a nie są stałym elementem cyfrowej rozrywki.
Komunikatory i social media silniejsze niż oficjalne regulaminy
Kolejnym kluczowym elementem dziecięcej aktywności w sieci jest bezpośrednia komunikacja międzyludzka. Z kategorii komunikatorów korzysta 70% dzieci w wieku od 7 do 14 lat, co przekłada się na około 2,3 miliona użytkowników. Co ciekawe, udział tej kategorii w całkowitym czasie spędzanym online wynosi 10%, a średni dzienny czas korzystania z komunikatorów to 41 minut. Jest to wynik wyraźnie wyższy niż w całej populacji dorosłych internautów, gdzie średnia wynosi około 30 minut. Pokazuje to, że najmłodsi korzystają z aplikacji do rozmów znacznie intensywniej, traktując je jako fundamentalne narzędzie socjalizacji i budowania rówieśniczych relacji.
Zjawisko to staje się jeszcze bardziej wyraziste, gdy przeanalizuje się aktywność najmłodszych. Jeśli uwzględnimy szeroko rozumiane środowisko społecznościowe – włączając w to YouTube, Messengera oraz WhatsAppa – okazuje się, że aktywnie korzysta z niego ponad 1,6 miliona dzieci w wieku od 7 do 12 lat, czyli ponad dwie trzecie tej grupy w Polsce. Masowo używają one platform takich jak TikTok, Messenger czy Facebook pomimo faktu, że oficjalne regulaminy tych platform wyraźnie zabraniają dostępu osobom poniżej 13. roku życia.
Algorytmy w roli kuratora dziecięcych doświadczeń
O tym, co młodzi użytkownicy oglądają na platformach takich jak YouTube, TikTok czy Instagram, nie decydują ich znajomi ani kolejność publikacji materiałów. Rolę tę przejęły algorytmy, czyli zaawansowane systemy rekomendacji zaprojektowane w jednym konkretnym celu: by zatrzymać uwagę dziecka na jak najdłuższy czas. Choć z jednej strony mechanizmy te ułatwiają szybkie docieranie do interesujących treści, z drugiej strony niosą za sobą poważne zagrożenia. Są one bezpośrednią przyczyną powstawania zamkniętych baniek informacyjnych oraz wciągania najmłodszych w tak zwane „królicze nory” ze szkodliwymi lub radykalnymi treściami.
Zorientowane na maksymalizację uwagi algorytmy mogą wzmacniać nawyki kompulsywnego korzystania z urządzeń i wywierać silny wpływ na światopogląd oraz samopoczucie dzieci. Ze względu na to, że platformy technologiczne niezwykle rzadko wprowadzają realne zmiany chroniące najmłodszych z własnej inicjatywy, kluczowa staje się rola regulatorów i decydentów. Ograniczanie szkodliwego wpływu algorytmów wymaga wprowadzania odgórnych przepisów dotyczących uzależniających mechanizmów oraz systemowych ograniczeń wiekowych, ponieważ dotychczasowe doświadczenia pokazują, że korporacje technologiczne reagują zazwyczaj dopiero pod silną presją sądów lub organów państwowych.
Ukryty kapitał reklamowy i brak systemowej klasyfikacji ryzyka
Dzieci i młodzież stanowią dzisiaj niezwykle znaczącą biznesowo, choć oficjalnie całkowicie niewidzialną część ekosystemu reklamowego największych platform technologicznych (VLOP-ów). Generowana przez najmłodszych uwaga, ich dane behawioralne oraz wyniki klikalności kampanii są raportowane przez platformy jako wartość dostarczona dorosłym odbiorcom. Mimo że korporacje dysponują technologiami zdolnymi do precyzyjnej identyfikacji rzeczywistego wieku użytkowników, świadomie ich nie wdrażają. Ujawnienie realnej skali obecności dzieci na tych platformach mogłoby podważyć fundamenty ich modeli biznesowych oraz wiarygodność w oczach partnerów handlowych.
Obecnie brak takich regulacji sprawia, że to media społecznościowe i komunikatory stały się głównym miejscem kontaktu dzieci z treściami nieprzeznaczonymi dla ich wieku. Traktowanie wpływu środowiska cyfrowego jako kwestii zdrowia publicznego, a nie tylko indywidualnego problemu jednostki, staje się jedyną drogą do wypracowania zbiorowej odporności na cyfrowe zagrożenia.
