Gdyby Michael De Santa, Franklin Clinton i Trevor Philips z GTA V postanowili zmienić branżę, prawdopodobnie nie mieliby większego problemu z przygotowaniem prezentacji dla inwestorów.
Michael wniósłby doświadczenie strategiczne i rozbudowaną sieć kontaktów. Franklin odpowiadałby za rozwój operacyjny i identyfikowanie nowych możliwości biznesowych. Trevor, ze swoim nieprzewidywalnym temperamentem, mógłby zostać przedstawiony jako bezkompromisowy wizjoner, którego zarząd powinien jednak trzymać z dala od kontaktów z klientami.
Wystarczyłoby zastąpić napad na bank pozyskiwaniem kapitału, a słowo „skok” zamienić na „rundę finansowania”. Otrzymalibyśmy historię trzech przedsiębiorców, którzy zaczynają od niewielkich zleceń, stopniowo zwiększają skalę działania, tworzą zespół specjalistów, zarządzają ryzykiem i inwestują w kolejne przedsięwzięcia. To oczywiście prowokacja.
Przestępczość nie jest przedsiębiorczością w zwyczajnym, legalnym znaczeniu tego słowa, a brutalność bohaterów GTA nie stanowi odpowiednika biznesowej determinacji. Ale podobieństwa między językiem opowieści o przestępczym awansie a popularnym sposobem przedstawiania sukcesu przedsiębiorców są zbyt interesujące, żeby je zignorować. Obie narracje koncentrują się na jednostce, która odrzuca przypisane jej miejsce w społecznej hierarchii. Obie celebrują odwagę, ryzyko i zdolność wykorzystywania okazji. Obie lubią opowieści o człowieku, który zaczyna od zera i zdobywa fortunę.
A przede wszystkim obie są głęboko zakorzenione w amerykańskim śnie.
Od pucybuta do milionera. Albo od złodzieja samochodów do właściciela imperium
W 1868 roku amerykański pisarz Horatio Alger opublikował powieść Ragged Dick. Jej bohaterem był ubogi chłopiec zarabiający na życie czyszczeniem butów na ulicach Nowego Jorku. Alger nie wymyślił idei awansu społecznego dzięki pracy i charakterowi. Pomógł jednak utrwalić jeden z najważniejszych mitów amerykańskiej kultury: przekonanie, że pochodzenie nie musi przesądzać o przyszłości człowieka. W kolejnych dekadach motyw powracał w biografiach przemysłowców, literaturze popularnej, filmach i historiach przedsiębiorców. Współczesnym odpowiednikiem młodego pucybuta stał się założyciel startupu pracujący w garażu.
Zamiast szczotki do butów ma komputer. Zamiast bogatego patrona – inwestora venture capital. A obietnica pozostała podobna: wystarczy pomysł, determinacja i gotowość do ciężkiej pracy, by przekroczyć granice społecznego pochodzenia. GTA proponuje złośliwą wariację na temat tego mitu. W świecie Rockstar również można zacząć od zera i zdobyć majątek. Problem polega na tym, że droga na szczyt rzadko prowadzi przez edukację, uczciwe zatrudnienie czy spokojne budowanie przedsiębiorstwa. Prowadzi przez kradzieże, oszustwa, przemoc i działalność zorganizowanych grup przestępczych.
W GTA VI Jason Duval i Lucia Caminos ponownie zostają osadzeni w opowieści o ludziach próbujących odmienić własny los. Oficjalny opis Rockstar podkreśla, że oboje od dawna mają poczucie, iż reguły gry działają przeciwko nim. To doskonały materiał na historię o ekonomicznej desperacji. I zarazem przypomnienie, że amerykański sen nigdy nie był wyłącznie opowieścią o bogactwie.
Był przede wszystkim obietnicą mobilności społecznej.
Kiedy amerykański sen zaczął się psuć?
W 2017 roku w czasopiśmie Science ukazało się badanie zespołu ekonomistów kierowanego przez Raja Chetty’ego, zatytułowane The Fading American Dream: Trends in Absolute Income Mobility Since 1940. Badacze przeanalizowali zmiany międzypokoleniowej mobilności dochodowej w Stanach Zjednoczonych. Wyniki były wymowne. Wśród Amerykanów urodzonych w 1940 roku około 90 procent osiągało dochody wyższe od swoich rodziców, po uwzględnieniu zmian siły nabywczej pieniądza. W przypadku pokolenia urodzonego w latach 80. odsetek ten spadł do około 50 procent. Autorzy pokazali, że istotną rolę w tym procesie odegrał sposób podziału korzyści ze wzrostu gospodarczego.
Warto podkreślić, czego badanie nie dowodzi: nie oznacza, że połowa Amerykanów żyje w ubóstwie ani że przedsiębiorczość przestała oferować możliwości awansu.
Pokazuje jednak, że jedna z centralnych obietnic amerykańskiego modelu gospodarczego stała się znacznie mniej pewna. W tym kontekście świat GTA wygląda inaczej. Przestępcze ambicje jego bohaterów można oczywiście odczytywać jako element sensacyjnej rozrywki. Można jednak dostrzec w nich również przewrotny komentarz do społeczeństwa, w którym bogactwo pozostaje najwyższym symbolem powodzenia, podczas gdy legalne drogi do jego zdobycia wydają się coraz mniej dostępne. To właśnie tę sprzeczność literatura i kino analizują od pokoleń.
Jay Gatsby, bohater powieści F. Scotta Fitzgeralda, zdobywa fortunę, próbując zrealizować marzenie o przynależności do wyższych sfer. Tony Montana z filmu Człowiek z blizną buduje przestępcze imperium, utożsamiając sukces z pieniędzmi, władzą i widocznymi symbolami statusu. Postaci GTA należą do tej samej tradycji kulturowej. Są bohaterami opowieści o awansie, w której sukces ekonomiczny stopniowo przesłania pytanie o sposoby jego osiągnięcia.
A to pytanie ma znaczenie również dla świata startupów.
Move fast and break things. Ale co właściwie wolno zepsuć?
Przez lata jednym z najbardziej rozpoznawalnych haseł Doliny Krzemowej było move fast and break things – działaj szybko i nie bój się psuć zastanych rozwiązań. W swoim pierwotnym kontekście hasło wiązało się z kulturą szybkiego eksperymentowania i rozwoju oprogramowania. Z czasem stało się symbolem znacznie szerszego sposobu myślenia o innowacjach. Startup miał być organizacją, która nie respektuje konwencji tylko dlatego, że wcześniej nikt ich nie kwestionował. Takie podejście przyniosło ogromne korzyści. Pomogło rozwinąć produkty i usługi, które zmieniły komunikację, handel, transport i dostęp do informacji. Problem zaczyna się wtedy, gdy odrzucenie przyzwyczajeń zostaje pomylone z odrzuceniem odpowiedzialności. Nie każda bariera stanowi archaiczny przepis utrudniający innowację. Niektóre bariery chronią bezpieczeństwo, prywatność, prawa pracowników albo pieniądze klientów.
W świecie GTA problem ten rozwiązywany jest w sposób radykalnie uproszczony. Jeśli coś stoi bohaterowi na drodze, można to ominąć, przekupić, ukraść albo zniszczyć.
W realnym biznesie podobne myślenie przybiera zazwyczaj mniej widowiskowe formy. Czasem chodzi o ignorowanie ostrzeżeń specjalistów. Czasem o zatajenie ryzyka. Innym razem o usprawiedliwianie wątpliwych praktyk przekonaniem, że firma tworzy technologię zbyt ważną, żeby ograniczać ją zwykłymi zasadami. I właśnie tutaj satyra Rockstar zaczyna spotykać się z rzeczywistą historią Doliny Krzemowej.
Theranos. Kiedy opowieść stała się ważniejsza od technologii
Elizabeth Holmes założyła Theranos w 2003 roku. Firma obiecywała rewolucję w diagnostyce medycznej dzięki technologii umożliwiającej wykonywanie wielu badań z bardzo małych próbek krwi. Historia miała wszystkie elementy, które uwielbia kultura startupowa. Młoda, charyzmatyczna założycielka. Ambitna misja. Przekonanie, że tradycyjna branża nie rozumie nadchodzącej rewolucji. Wizja technologii, która odmieni życie milionów ludzi. Tyle że za przekonującą narracją nie stały obiecywane możliwości produktu. W marcu 2018 roku amerykańska Komisja Papierów Wartościowych i Giełd poinformowała o zarzutach wobec Theranos, Holmes i byłego prezesa spółki Ramesha Balwaniego. Według SEC firma pozyskała od inwestorów ponad 700 milionów dolarów, przedstawiając fałszywe lub wprowadzające w błąd informacje o technologii, sytuacji finansowej i działalności przedsiębiorstwa.
Czytaj także: Jak wiele można dostrzec na filmie „Zobaczysz wszystko”?
W styczniu 2022 roku ława przysięgłych uznała Holmes za winną oszustw dotyczących inwestorów. W listopadzie tego samego roku została skazana na ponad 11 lat więzienia. Nie był to przypadek startupu, któremu po prostu nie udało się opracować ambitnej technologii. Sednem sprawy było wprowadzanie inwestorów w błąd. Nie ma powodu, by porównywać Holmes do fikcyjnych gangsterów pod względem popełnionych czynów. Interesujące jest coś innego: sposób, w jaki opowieść o niezwykłej ambicji przez lata utrudniała krytyczną ocenę przedsiębiorstwa.
Założycielka nie sprzedawała wyłącznie usługi diagnostycznej. Sprzedawała wyobrażenie przyszłości. W tym sensie historia Theranosa pokazuje ciemną stronę kultu przedsiębiorcy-wizjonera: moment, w którym wiara w wyjątkową jednostkę zaczyna zastępować weryfikację faktów.
WeWork. Imperium zbudowane z opowieści
Jeszcze ciekawszym przypadkiem jest WeWork.
Adam Neumann stworzył firmę wynajmującą i udostępniającą powierzchnie biurowe, ale przez lata przedstawiał ją w kategoriach znacznie szerszej transformacji społecznej. Nie chodziło wyłącznie o biurka, sale konferencyjne i elastyczne umowy. Chodziło o wspólnotę, nową kulturę pracy i wizję zmieniania sposobu, w jaki ludzie funkcjonują. Była to atrakcyjna historia. Problem polegał na tym, że opowieść o technologicznej rewolucji nie mogła unieważnić ekonomii rynku nieruchomości. W dokumentach WeWork złożonych do amerykańskiej SEC można znaleźć znacznie mniej romantyczny obraz działalności. W 2018 roku przedsiębiorstwo wykazało około 1,6 miliarda dolarów straty netto przypisanej WeWork. W 2019 roku było to około 3,3 miliarda dolarów, a w 2020 roku około 3,1 miliarda dolarów.
Dane te nie dowodzą same w sobie, że model biznesowy był od początku skazany na porażkę. Pokazują jednak skalę ryzyka, które towarzyszyło budowaniu firmy. W listopadzie 2023 roku WeWork złożył w Stanach Zjednoczonych wniosek o ochronę przed wierzycielami w ramach Chapter 11. Później przeprowadził restrukturyzację. To historia szczególnie pouczająca, ponieważ pozwala oddzielić dwa zjawiska, które w startupowym języku bywają łączone: tworzenie wartości i tworzenie wrażenia wartości. Pierwsze wymaga dostarczania klientom produktów lub usług, za które są gotowi płacić, oraz zbudowania ekonomicznie trwałego przedsiębiorstwa. Drugie może przez pewien czas opierać się na narracji, medialnej atrakcyjności i przekonaniu inwestorów, że przyszły sukces usprawiedliwia obecne koszty. Nie zawsze prowadzi to do nadużyć. Wiele rzeczywistych innowacji wymaga przecież wieloletnich inwestycji i tolerowania strat.
Ale kiedy historia staje się ważniejsza od wyników, granica między wizjonerstwem a złudzeniem zaczyna się zacierać. Rockstar od lat chętnie przedstawia podobne sytuacje w krzywym zwierciadle. W GTA wielkie plany bardzo często zaczynają się od obietnicy ogromnych pieniędzy i kończą rachunkiem wystawionym ludziom, którzy uwierzyli organizatorom przedsięwzięcia.
Czytaj także: Co łączy Odyseusza i foundera, czyli storytelling wiecznie żywy
Schumpeter, czyli przedsiębiorca jako sprawca zamieszania
Austriacki ekonomista Joseph Schumpeter opisał kapitalizm jako system podlegający nieustannym procesom twórczej destrukcji. Nowe przedsiębiorstwa, technologie i modele organizacyjne wypierają starsze rozwiązania. Innowacja nie jest więc wyłącznie spokojnym dodawaniem kolejnych udogodnień. Potrafi niszczyć dotychczasowe źródła dochodów, zmieniać hierarchie gospodarcze i zmuszać całe branże do przebudowy. To jeden z powodów, dla których kultura startupowa tak chętnie celebruje buntowników. Przedsiębiorca ma dostrzegać możliwości tam, gdzie inni widzą wyłącznie ograniczenia.
Nie powinien jednak zapominać o zasadniczej różnicy między twórczą destrukcją a zwyczajnym niszczeniem. Schumpeter opisywał zmiany gospodarcze wynikające z innowacji, a nie przyznawał przedsiębiorcom moralnego immunitetu. Ta różnica wydaje się oczywista. A jednak współczesna kultura sukcesu regularnie ją zaciera.
Jeżeli przedsiębiorca osiąga spektakularne wyniki, jego wcześniejsze konflikty z instytucjami, lekceważenie procedur czy agresywne zachowania bywają po czasie przedstawiane jako przejawy niezwykłego charakteru. Porażka może być dowodem braku kompetencji. Sukces potrafi natomiast nadać tym samym zachowaniom aurę geniuszu. To interesujący mechanizm psychologiczny. Sukces nie tylko zmienia ocenę rezultatów naszych działań. Niekiedy zmienia również sposób, w jaki społeczeństwo interpretuje nasze wcześniejsze decyzje.
W świecie GTA bohaterowie nieustannie próbują uzyskać pieniądze, status i wpływy. Nie potrzebują szczególnego uzasadnienia swojej działalności. Ich motywacja jest bezpośrednia, czasem wręcz prymitywna. W tym sensie bywają bardziej transparentni niż bohaterowie niektórych opowieści biznesowych. Nie twierdzą, że zmieniają świat na lepsze.
Przynajmniej nie zawsze.
Pieniądze, prestiż i samochód przed domem
W 1899 roku Thorstein Veblen opublikował Teorię klasy próżniaczej. Jednym z jej najważniejszych pojęć była konsumpcja na pokaz. Veblen zauważył, że ludzie nie kupują dóbr wyłącznie ze względu na ich użyteczność. Zakupy mogą także służyć demonstrowaniu pozycji społecznej. Samochód, zegarek, nieruchomość czy kosztowny strój stają się wówczas komunikatami skierowanymi do otoczenia. Trudno wyobrazić sobie lepsze laboratorium tej teorii niż GTA. Luksusowe samochody, wielkie rezydencje, kosztowne ubrania i kolejne nieruchomości od lat pełnią w serii funkcję symboli powodzenia.
Wirtualne pieniądze pozwalają kupować rzeczy, które nie zawsze są niezbędne do rozgrywki. Ich znaczenie wynika częściowo z tego, co mówią o statusie postaci. Podobny mechanizm działa w rzeczywistym świecie.
Różnica polega na tym, że współczesna kultura sukcesu połączyła ostentacyjną konsumpcję z rozbudowaną narracją o samorealizacji. Luksus może być przedstawiany jako nagroda za determinację, dowód niezależności albo materialne potwierdzenie słuszności życiowych wyborów. W takim ujęciu samochód przestaje być samochodem. Staje się argumentem. Ktoś, kto osiągnął odpowiednio wysoki poziom zamożności, zaczyna być traktowany jako autorytet również w obszarach, w których jego sukces nie stanowi dowodu kompetencji.
To niebezpieczne uproszczenie.
Historia gospodarcza zna wielu zamożnych ludzi, których fortuny były skutkiem wyjątkowych umiejętności. Zna jednak również przypadki majątków budowanych dzięki dziedziczeniu, monopolom, korzystnym okolicznościom, spekulacji lub nadużyciom. Bogactwo może być rezultatem przedsiębiorczości. Nie jest natomiast automatycznym świadectwem mądrości. O tym przypomina zarówno Veblen, jak i satyryczny świat GTA.
Startup nie jest napadem na bank
W całym tym porównaniu istnieje jedna granica, której nie należy przekraczać. Przedsiębiorcy tworzą miejsca pracy, rozwiązują problemy, podejmują ryzyko inwestycyjne i rozwijają technologie. Ich działalność nie jest moralnie równoważna przestępczym przedsięwzięciom bohaterów Rockstar. Zdecydowana większość startupów nigdy nie będzie miała nic wspólnego z historiami Theranosa czy podobnych firm. Nie oznacza to jednak, że świat innowacji powinien pozostawać poza krytyką.
Przeciwnie.
Im większy wpływ przedsiębiorstwa technologiczne wywierają na gospodarkę i codzienne życie, tym bardziej potrzebują niezależnej kontroli, rzetelnej informacji i odpowiedzialnych założycieli. Współczesny startup nie musi już być niewielką firmą rozwijającą aplikację. Może zajmować się diagnostyką medyczną, infrastrukturą energetyczną, systemami finansowymi albo sztuczną inteligencją. Błędy podejmowane w takich organizacjach mają konsekwencje znacznie wykraczające poza interesy inwestorów.
Dlatego szczególnie niebezpieczne jest przekonanie, że założycielowi wolno więcej tylko dlatego, że obiecuje niezwykłe rezultaty. Innowacyjność nie znosi obowiązku przedstawiania prawdziwych informacji. Ambicja nie zastępuje kompetencji. Ryzyko biznesowe nie usprawiedliwia narażania innych na szkody, których nie rozumieją albo na które nie wyrazili świadomej zgody. To być może mniej efektowne zasady niż hasła o zmienianiu świata. Ale właśnie one pozwalają odróżnić twórczą przedsiębiorczość od zwykłego wykorzystywania cudzej naiwności.
Amerykański sen po godzinach
GTA VI pojawia się w szczególnym momencie historii amerykańskiego kapitalizmu. Z jednej strony technologie pozwalają stosunkowo niewielkim zespołom tworzyć produkty i usługi docierające do milionów ludzi. Rozwój sztucznej inteligencji może jeszcze zwiększyć skalę takich możliwości. Z drugiej strony gospodarka platformowa, koncentracja kapitału i nierówności dochodowe stawiają nowe pytania o rzeczywistą dostępność sukcesu. Amerykański sen nadal działa jako potężna opowieść kulturowa. Nie wszyscy jednak mają podobne szanse, by go zrealizować.
W tym sensie Jason i Lucia z GTA VI są interesującymi bohaterami swoich czasów. Uosabiają niepokój ludzi przekonanych, iż zostali zaproszeni do gry, w której najważniejsze karty rozdano jeszcze przed ich przyjściem. Rockstar przenosi ten konflikt do świata kryminalnej groteski. Literatura ekonomiczna opisuje go językiem nierówności i mobilności społecznej. Kultura startupowa często proponuje rozwiązanie oparte na indywidualnej ambicji. Każda z tych perspektyw dostrzega inny fragment rzeczywistości.
Nie powinniśmy jednak zapominać, że prawdziwa przedsiębiorczość ma sens właśnie dlatego, że nie wymaga kradzieży samochodu ani napadu na bank. Jej wartością nie jest zdolność do zdobywania pieniędzy za wszelką cenę. Jest nią zdolność do tworzenia czegoś, za co inni dobrowolnie chcą zapłacić, ponieważ rzeczywiście przynosi im korzyść. I być może właśnie tego najbardziej potrzebuje współczesna kultura startupowa: odrobiny dystansu wobec własnej mitologii.
Przedsiębiorca nie musi być rewolucjonistą, geniuszem ani człowiekiem stojącym ponad zasadami. Czasem wystarczy, że potrafi zbudować dobre przedsiębiorstwo. W GTA byłaby to zapewne wyjątkowo nudna misja.
W rzeczywistym świecie – całkiem przyzwoity plan na życie.