Ponad sto osób, w tym laureaci najbardziej prestiżowych europejskich grantów ERC oraz kluczowych krajowych wyróżnień, podpisało list otwarty skierowany do premiera Donalda Tuska. Powodem wystąpienia są głębokie obawy dotyczące powołania nowego składu zespołu, który rekomenduje członków Rady Narodowego Centrum Nauki. Sygnatariusze ostrzegają przed ryzykiem upolitycznienia tej kluczowej dla polskiej nauki instytucji oraz apelują o pilną interwencję szefa rządu i znaczące zwiększenie budżetu agencji.
Kontrowersje wokół wyboru Rady NCN
Punktem wyjścia dla wspólnego wystąpienia wybitnych badaczy stała się decyzja ministra nauki Marcina Kulaska. Podjął on decyzję o powołaniu nowego składu Zespołu Identyfikującego Członków Rady Narodowego Centrum Nauki. Choć zadanie tego gremium może wydawać się wyłącznie doradcze, w rzeczywistości ma ono fundamentalne znaczenie: to właśnie ten zespół rekomenduje ministrowi kandydatów do Rady NCN. Rada z kolei decyduje o priorytetach, kierunkach działań i sposobie funkcjonowania agencji rozdzielającej środki na badania podstawowe w trybie konkursowym.
W skład nowego, powołanego na czteroletnią kadencję zespołu weszli: dr hab. Maciej Raś (jako przewodniczący), dr hab. inż. Katarzyna Arkusz, prof. dr hab. Grzegorz Juras, dr hab. Mirosław Kowalski oraz dr hab. inż. Bartosz Mitka. Decyzja ta spotkała się z natychmiastowym oporem środowiska naukowego. Wcześniej publiczny sprzeciw wyraziły już takie instytucje jak Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, byli przewodniczący i członkowie Rady NCN, a także dwaj pierwsi dyrektorzy tej agencji.
Zarzuty wobec braku dorobku i powiązań politycznych
Sygnatariusze listu otwartego do Donalda Tuska wprost formułują swoje zastrzeżenia wobec nowo wybranych arbitrów. W ich ocenie nominowane przez ministerstwo osoby nie posiadają odpowiedniego dorobku naukowego ani niezbędnej rozpoznawalności w środowisku akademickim. Co więcej, w liście wskazano, że część członków zespołu jest powiązana zawodowo i politycznie z kierownictwem Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
Zdaniem autorów apelu taki stan rzeczy stoi w bezpośredniej sprzeczności z zapisami ustawy o Narodowym Centrum Nauki. Przepisy te jasno określają, że w skład Zespołu Identyfikującego powinny wchodzić osoby wyróżniające się uznanym i światowym dorobkiem naukowym, pozostające aktywne zawodowo, prowadzące badania naukowe, reprezentujące różne dziedziny wiedzy oraz wolne od konfliktu interesów. Tymczasem obecne decyzje kadrowe budzą poważny niepokój o potencjalne upolitycznienie procesu wyboru Rady NCN, co mogłoby zaważyć na niezależności całej instytucji.
Apel do premiera i postulat podwojenia budżetu
Pod listem przesłanym do Polskiej Agencji Prasowej podpisali się badacze z ogromnymi osiągnięciami: laureaci grantów European Research Council (ERC) oraz zdobywcy najważniejszych polskich wyróżnień, w tym m.in. Nagród Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Nagrody Polskiej Akademii Nauk, Nagrody NCN, Nagrody Premiera czy Nagrody Ministra Nauki. W swoim piśmie przypominają oni Donaldowi Tuskowi, że powstanie i stabilne funkcjonowanie Narodowego Centrum Nauki to największy sukces w sferze nauki w wolnej Polsce, który rodził się w czasie, gdy piastował on już urząd premiera. Naukowcy określają NCN jako część jego politycznej spuścizny.
W związku z rysującym się kryzysem, sygnatariusze zwrócili się do szefa rządu z prośbą o osobistą interwencję. Oczekują oni ponownego powołania zespołu nominującego, w którym zasiądą osoby w pełni niezależne, dysponujące najwyższym autorytetem i wybitnymi osiągnięciami naukowymi. Korzystając z okazji, wybitni przedstawiciele nauki ponowili także kluczowy postulat finansowy: zaapelowali o podwojenie budżetu Narodowego Centrum Nauki w 2027 roku. Dodatkowe środki miałyby pokryć zarówno bezpośrednie nakłady na badania, jak i obsługę administracyjną procesu oceny składanych wniosków grantowych. W ocenie autorów listu jest to obecnie najlepsza inwestycja w przyszłość kraju.
Resort nauki odniósł się już do stawianych zarzutów. W oficjalnej odpowiedzi ministerstwo podkreśliło, że nowy skład Zespołu Identyfikującego został powołany w pełnej zgodzie z obowiązującymi przepisami ustawy o Narodowym Centrum Nauki.
